Rozważania (tzw. Dialogi konfucjańskie) 《論語》

Przekład z języka chińskiego: Jarek Zawadzki (jz@tlumacz-chinskiego.pl)

Źródło: http://konfucjusz.tlumacz-chinskiego.pl/index.php?chapter=xi

Print Drukuj


XI Kiedyś z początku 先進第十一

11.1 子曰:「先進於禮樂,野人也;後進於禮樂,
君子也。如用之,則吾從先進。」

KONFUCJUSZ

Kiedyś z początku wszelkie rytuały,
Tak kurtuazja i muzyka, miały
To szczęście, aby je bez zawiłości
Wykonywali śmiertelnicy prości.
Teraz włodarze, przejąwszy obrządki,
Swe możnowładcze wprowadzili wątki.
Kiedy obrządek mi wykonać staje,
Wtedy te dawne stosuję zwyczaje.

11.2 子曰:「從我於陳、蔡者,皆不及門也。」德
行:顏淵,閔子騫,冉伯牛,仲弓。言語:宰我,
子貢。政事:冉有,季路。文學:子游,子夏。

KONFUCJUSZ

Z tych którzy przy mnie wytrwali w czas biedy,
Gdym w Chen i w Cai był osaczony wtedy,
Nikt dzisiaj do mnie nigdy nie przychodzi.
Gdzieś poszli sobie, rozpierzchli się młodzi.

(Cnotliwi: YAN HUI , MIN SUN, 
RAN GENG, RAN YONG. Krasomówcy: 
ZAI YU, DUANMU CI. Politycy: RAN 
QIU, ZHONG YOU. Filolodzy: YAN 
YAN, BU SHANG.)

11.3 子曰:「回也非助我者也,於吾言無所不說。」

KONFUCJUSZ

Yan Hui pomocny to mi nie był wcale:
Żadnego nie miał do słów moich „ale”.

11.4 子曰:「孝哉閔子騫!人不間於其父母昆弟之
言。」

Min Sun to przykład synowskiej miłości!
Bo nikt nie powie, że Min Sun się złości
Na swych rodziców lub na swoich braci.
Za wszystko tylko miłością im płaci.

11.5 南容三復白圭,孔子以其兄之子妻之。

(NANGONG KUO powtarza trzykrotnie „Białą 
buławę z nefrytu.” KONFUCJUSZ daje mu 
córkę swego starszego brata za żonę.)

11.6 季康子問:「弟子孰為好學?」孔子對曰:
「有顏回者好學,不幸短命死矣!今也則亡。」

JI KANG

Który z twych uczniów uczy się z zapałem?

KONFUCJUSZ

Jednego ucznia ja takiego miałem.
Yan Hui mu było. Uczył się sumiennie,
Ochoczo brał się do książek codziennie.
Umarł niestety. Krótkie jego życie.
Już go nie ujrzę, wy nie zobaczycie.

11.7 顏淵死,顏路請子之車以為之椁。子曰:「才
不才,亦各言其子也。鯉也死,有棺而無椁。吾不
徒行以為之椁。以吾從大夫之後,不可徒行也。」

(YAN HUI umarł. YAN WUZHOU chce 
zamienić wóz KONFUCJUSZA na 
sarkofag.)

KONFUCJUSZ

Zdolny, niezdolny. Kto czego nie powie,
Wszyscyście dla mnie jak właśni synowie.
Li, gdy zmarł, nie był chowany zbyt szumnie:
Bez sarkofagu, leżał tylko w trumnie.
Wóz za sarkofag? Na to się nie godzę!
Miałbym piechotą się włóczyć po drodze?
Wszak dostojników nie dognam załogi,
Drepcząc piechotą. Nie na moje nogi.

11.8 顏淵死。子曰:「噫!天喪予!天喪予!」

(YAN HUI umarł.)

KONFUCJUSZ

Biada, mi biada! Nie ma na to siły:
Wielkie Niebiosa dziś mnie porzuciły.

11.9 顏淵死,子哭之慟。從者曰:「子慟矣。」
曰:「有慟乎?非夫人之為慟而誰為!」

(YAN HUI umarł. KONFUCJUSZ opłakuje 
swą stratę w rozpaczy.)

KTOŚ KTO JEST Z NIM

Czy pan rozpacza?

KONFUCJUSZ

                                        Pan żartować raczy.
Jeśli nie ja, to kto ma być w rozpaczy?

11.10 顏淵死,門人欲厚葬之,子曰:「不可。」門
人厚葬之。子曰:「回也視予猶父也,予不得視猶
子也。非我也,夫二三子也。」

(YAN HUI umarł. Uczniowie chcą go pochować z 
pompą.)

KONFUCJUSZ

To być nie może.

(Uczniowie chowają go z pompą.)

                                     Gdy był między nami
Traktował mnie jak ojca, wiecie sami.
Ja go traktować nie mogę jak syna.
Ale to nie ja. To jest wasza wina.

11.11 季路問事鬼神。子曰:「未能事人,焉能事
鬼?」「敢問死。」曰:「未知生,焉知死?」

(ZHONG YOU pyta, jak ma służyć bóstwom i 
duchom.)

KONFUCJUSZ

Kto jeszcze ludziom służyć niegotowy,
Niech sobie bóstwem nie zawraca głowy.

ZHONG YOU

A śmierć?

KONFUCJUSZ

                    My przecież życia wciąż nie znamy.
Jak więc nam można śmierci poznać bramy?

11.12 閔子侍側,誾誾如也;子路,行行如也;冉有、
子貢,侃侃如也。子樂。「若由也,不得其死然。」

(MIN SUN usługując przy boku KONFUCJUSZA 
jest uprzejmy, ZHONG YOU uparty, 
RAN QIU i DUANMU CI są pełni 
szacunku.)

KONFUCJUSZ (wesoło.)

Zhong You uparty, takiego człowieka
To naturalna śmierć pewnie nie czeka.

11.13 魯人為長府。閔子騫曰:「仍舊貫,如之何?
何必改作?」子曰:「夫人不言,言必有中。」

(W państwie Lu pracują przy przebudowie 
skarbca.)

MIN SUN

Taki jak stary, taki też i nowy.
Nie widzę sensu takiej przebudowy.

KONFUCJUSZ

Ten to nie często coś powiedzieć wpadnie,
Lecz gdy już mówi o czymś, to dosadnie.

11.14 子曰:「由之瑟奚為於丘之門?」門人不敬子
路。子曰:「由也升堂矣,未入於室也。」

KONFUCJUSZ

Czemu tę cytrę u drzwi moich słyszę?
Czemu mi Zhong You wiecznie mąci ciszę?

(ZHONG YOU nie cieszy się szacunkiem 
uczniów.)

Zhong You daleko zaszedł: już się kłania
W sieni, lecz nie wszedł jeszcze do mieszkania. 

11.15 子貢問:「師與商也孰賢?」子曰:「師也過,
商也不及。」曰:「然則師愈與?」子曰:「過猶
不及。」

DUANMU CI

Gdyby Bu Shanga oraz Zhuansun Shi’ego
Sprawdzić pod kątem czy zacności strzegą
I ich w zacności porównać zasługi:
Który z nich lepszy, jeden albo drugi?

KONFUCJUSZ

Zhuansun Shi zawsze pójdzie za daleko.
Bu Shang nie dojdzie, nawet pod opieką.

DUANMU CI

Zhuansun Shi lepszy, tak z tego wynika.

KONFUCJUSZ

Tak mówi z dawna mądrość wędrownika:
Gdy zbyt daleko zajdziesz, przyjacielu,
To wtedy również nie dojdziesz do celu.

11.16 季氏富於周公,而求也為之聚斂而附益之。
子曰:「非吾徒也。小子鳴鼓而攻之,可也。」

(Klan Ji jest bogatszy od Księcia z Zhou. RAN 
QIU pomnaża jego przychody i wprowadza 
oszczędności, dzięki czemu klan Ji staje się jeszcze 
bardziej zamożny.)

KONFUCJUSZ

To nie mój uczeń. Niech uczniowie moi
Go atakują głośno. Wszak przystoi.

11.17 柴也愚,參也魯,師也辟,由也喭。

(GAO CHAI głupi, ZENG SHEN 
niemrawy, ZHUANSUN SHI 
niezrównoważony, ZHONG YOU 
narwany.)

11.18 子曰:「回也其庶乎,屢空。賜不受命,而貨
殖焉,億則屢中。」

KONFUCJUSZ

Yan Hui był blisko, był prawie u celu.
Żył w biedzie. Takich jak on to niewielu.
Duanmu Ci kiedyś nie przyjął posady,
Dziś jako kupiec daje sobie rady.
A dobrze kupić i sprzedać potrafi:
Trochę pomyśli, w gust i w cenę trafi.

11.19 子張問善人之道。子曰:「不踐跡,亦不入於
室。」

(ZHUANSUN SHI pyta o zasady człowieka 
dobrego.)

KONFUCJUSZ

Nie musi szukać on śladów przeszłości,
Lecz go na Dworach nie przyjmą też w gości.

11.20 子曰:「論篤是與,君子者乎?色莊者乎?」

KONFUCJUSZ

Jeśli rozsądnie ktoś mówi i szczerze,
To czy go chwalić mamy w każdej mierze?
Czy to człek prawy zaiste przed nami?
Czy powierzchowność jedynie nas mami?

11.21 子路問:「聞斯行諸?」子曰:「有父兄在,
如之何其聞斯行之?」冉有問:「聞斯行諸?」子
曰:「聞斯行之。」公西華曰:「由也問聞斯行諸,
子曰『有父兄在』;求也問聞斯行諸,子曰『聞斯
行之』。赤也惑,敢問。」子曰:「求也退,故進
之;由也兼人,故退之。」

ZHONG YOU

Kiedy mnie wieści o sprawie dobiegą,
To czy od razu mam brać się do tego?

KONFUCJUSZ

Póki rodzice, bracia żyją twoi,
Jakże od razu tak ruszać przystoi?

RAN QIU

Kiedy mnie wieści o sprawie dobiegą,
To czy od razu mam brać się do tego?

KONFUCJUSZ

Bierz się od razu.

GONGXI CHI

                                      Rozumiem niewiele,
Tak więc zapytać nieco się ośmielę:
Zong You zapytał, czy gdy go dobiegą
Wieści, to ma się zabierać do tego.
Konfucjusz na to, że „póki rodzice
I bracia żyją.” Jaką to różnicę
Można wypatrzeć w Rana Qiu pytaniu,
Że mu Konfucjusz w jednym odrzekł zdaniu:
„Bierz się od razu.”?

KONFUCJUSZ

                                          Ran Qiu opieszały.
Bodziec mu dałem tym zdaniem niemały.
Zhong You natomiast, hardy i narwany,
Trzeba stopować czasem jego plany.

11.22 子畏於匡,顏淵後。子曰:「吾以女為死矣。」
曰:「子在,回何敢死?」

(KONFUCJUSZ osaczony w osadzie Kuang. 
YAN HUI został w tyle.)

KONFUCJUSZ

To żyjesz jednak, a mnie już się zdało,
Że pochowali dawno twoje ciało.

YAN HUI

Póki Mistrz żyje, Yan Hui się nie waży
Umrzeć czy oddać opiece grabarzy.

11.23 季子然問:「仲由、冉求可謂大臣與?」
子曰:「吾以子為異之問,曾由與求之問。所謂大
臣者:以道事君,不可則止。今由與求也,可謂具
臣矣。」
曰:「然則從之者與?」子曰:「弒父與君,亦不
從也。」

JI ZIRAN

Zhong You i Ran Qiu, czy z nich ministrowie
Będą wspaniali, niech mi pan odpowie.

KONFUCJUSZ

Myślałem, że o inne chodzi sprawy,
A pan jest tylko o tych dwóch ciekawy.
Cóż, ministrowie wspaniali to tacy,
Co zasadami kierują się w pracy;
A jeśli władca z tych zasad nie rady,
To ministrowie odchodzą z posady.
Zhong You i Ran Qiu, mówiąc miedzy nami,
Niższego szczebla są urzędnikami.

JI ZIRAN

Będą posłuszni pod familii wodzą?

KONFUCJUSZ

Ojca lub króla zabić się nie zgodzą.

11.24 子路使子羔為費宰。子曰:「賊夫人之子。」
子路曰:「有民人焉,有社稷焉。何必讀書,然後
為學?」子曰:「是故惡夫佞者。」

(ZHONG YOU wysyła GAO CHAI’a, by ten 
objął urząd starosty w powiecie Bi.)

KONFUCJUSZ

To kradzież ucznia.

ZHONG YOU

                                          Tam też ludzie żyją.
Bi częścią kraju, nie ziemią niczyją.
Po co się uczyć, pobierać nauki?
Czy może tylko to sztuka dla sztuki?

KONFUCJUSZ

Jak ja nie cierpię, tych którzy z bon-
tonem
Potrafią kota odwrócić ogonem.

11.25 子路、曾皙、冉有、公西華侍坐。子曰:「以
吾一日長乎爾,毋吾以也。居則曰:「不吾知也!」
如或知 爾,則何以哉?」子路率爾而對曰:「千乘
之國,攝乎大國之間,加之以師旅,因之以饑饉;
由也為之,比及三年,可使有勇,且知方也。」夫
子哂之。「求!爾何 如?」對曰:「方六七十,如
五六十,求也為之,比及三年,可使足民。如其禮
樂,以俟君子。」「赤!爾何如?」對曰:「非曰
能之,願學焉。宗廟之事,如會 同,端章甫,願為
小相焉。」「點!爾何如?」鼓瑟希,鏗爾,舍瑟
而作。對曰:「異乎三子者之撰。」子曰:「何傷
乎?亦各言其志也。」曰:「莫春者,春服既 成。
冠者五六人,童子六七人,浴乎沂,風乎舞雩,詠
而歸。」夫子喟然歎曰:「吾與點也!」三子者出,
曾皙後。曾皙曰:「夫三子者之言何如?」子曰:
「亦各 言其志也已矣。」曰:「夫子何哂由也?」
曰:「為國以禮,其言不讓,是故哂之。」「唯求
則非邦也與?」「安見方六七十如五六十而非邦也
者?」「唯赤則非邦 也與?」「宗廟會同,非諸侯
而何?赤也為之小,孰能為之大?」

(ZHONG YOU, ZENG DIAN, RAN 
QIU, GONGXI CHI siedzą i czekają.)

KONFUCJUSZ

Mówcie otwarcie, wszak to nic nie szkodzi,
Że ja już stary, a wy jeszcze młodzi.
Słyszę zazwyczaj, jak recytujecie,
„Ach nikt mnie jeszcze nie poznał na świecie.”
A gdy was pozna ktoś, to co zrobicie?
Jak się potoczy wasze dalsze życie?

ZHONG YOU (niecierpliwym głosem.)

Jest kraj, co tysiąc rydwanów posiada,
A ma silnego wroga za sąsiada.
Wróg kraj najeżdża; nie ma w kraju rodu,
Co śmiertelnego nie cierpiałby głodu.
Odwagę w ludziach przywrócę w trzy lata,
A na dodatek poznam trochę świata.

(KONFUCJUSZ śmieje się z niego.)

KONFUCJUSZ

Ran Qiu, co powiesz?

RAN QIU

                                            Gdybym był na Dworze
Gdzie siedemdziesiąt czy pięćdziesiąt może
Mil sobie liczą wszystkie kraju ziemie.
To taka we mnie wielka siła drzemie,
Że wystarczyłyby mi tam trzy lata,
By ludność kraju stała się bogata.
Jednak gdy chodzi już o obyczaje,
Ja tam do tego to się nie nadaję.
Do kurtuazji i muzyki człeka
Trzeba prawego.

KONFUCJUSZ

                                     Gongxi Chi, co czeka?

GONGXI CHI

Ja nic nie umiem. Ja się uczyć wolę,
Choć niekoniecznie nad książkami w szkole.
W świątyni przodków przy ofiarnym święcie
Albo na władców potężnych konwencie
Chciałbym, odziany wytwornie i czysto,
Służyć, jak mogę, niewielką asystą.

KONFUCJUSZ

Zeng Dian, co powiesz?

(Dźwięk cytry ustaje. ZENG DIAN odkłada 
instrument z brzdękiem i podnosi się.)

ZENG DIAN

                                            Ja o czymś w tej chwili
Odmiennym myślę, niż inni mówili.

KONFUCJUSZ

No to mów! Co szkodzi? Niechże każdy powie,
Co tu i teraz jemu siedzi w głowie.

ZENG DIAN

W szacie wiosennej bardzo wczesną wiosną
Chcę na wędrówkę wyruszyć radosną.
Pięciu młodzieńców i dzieci siedmioro
Wziąłbym ze sobą wczesną świtu porą
I poszedł, tam gdzie Yi powoli płynie;
Potem bym deszczu odwiedził świątynię,
Poczym melodię bym jakąś zanucił
I z tą melodią na ustach powrócił.

KONFUCJUSZ (wzdychając.)

A ja z Zeng Dianem.

(Trzej uczniowie wychodzą, zostaje tylko 
ZENG DIAN.)

ZENG DIAN

                                           O czym trzej uczniowie
Mówili?

KONFUCJUSZ

                   O tym, co im siedzi w głowie.

ZENG DIAN

A czym rozbawił Zhong You Konfucjusza?

KONFUCJUSZ

Bo z kurtuazją on rządzić wyrusza,
A w słowach jego nie ma kurtuazji.
Z tej to się właśnie śmiałem dziś okazji.

ZENG DIAN

Ran Qiu to chyba nie mówił o kraju.

KONFUCJUSZ

Wedle jakiego to znowu zwyczaju
Mil siedemdziesiąt czy pięćdziesiąt także
Nie jest już krajem. Jest krajem, a jakże.

ZENG DIAN

Gongxi Chi pewnie nie mówił o kraju.

KONFUCJUSZ

Jak nie? No przecież nie o cymbergaju.
Wszak te konwenty i przodków świątynie
Władców gromadzą. A szkoda jedynie,
Że tam posadę chce mieć taką niską.
Nie on, to kto na ważne stanowisko?