Rozważania (tzw. Dialogi konfucjańskie) 《論語》

Przekład z języka chińskiego: Jarek Zawadzki (jz@tlumacz-chinskiego.pl)

Źródło: http://konfucjusz.tlumacz-chinskiego.pl/index.php?chapter=xiii

Print Drukuj


XIII Zhong You 子路第十三

13.1 子路問政。子曰:「先之,勞之。」請益。
曰:「無倦。」

(ZHONG YOU pyta o sprawowanie władzy.)

KONFUCJUSZ

Zacznij od siebie, potem przejdź do ludu
I pracuj z ludem.

(Prosi, by coś dodać.)

                                     Nigdy nie szczędź trudu.

13.2 仲弓為季氏宰,問政。子曰:「先有司,赦小
過,舉賢才。」曰:「焉知賢才而舉之?」曰:
「舉爾所知。爾所不知,人其舍諸?」

(RAN YONG pełni wysoki urząd w imieniu klanu Ji. 
Pyta o sprawowanie władzy.)

KONFUCJUSZ

Deleguj sprawy na niższe urzędy.
Chętnie wybaczaj innym drobne błędy.
Zacnych wybieraj, uzdolnionych w sprawie.

RAN YONG

Skąd ja mam wiedzieć, na jakiej podstawie,
Który jest zacny, który zdolny będzie?

KONFUCJUSZ

Wpierw się rozejrzyj dookoła wszędzie.
Tych, co znasz, wybierz. Jak nie znasz nikogo,
Sami już tobie się poznać pomogą.

13.3 子路曰:「衛君待子而為政,子將奚先?」
子曰:「必也正名乎!」子路曰:「有是哉,子之
迂也!奚其 正?」子曰:「野哉由也!君子於其所
不知,蓋闕如也。名不正,則言不順;言不順,則
事不成;事不成,則禮樂不興;禮樂不興,則刑罰
不中;刑罰不中,則民無 所措手足。故君子名之必
可言也,言之必可行也。君子於其言,無所苟而已
矣。」

ZHONG YOU (do KONFUCJUSZA)

Gdy władca Wei was sadzą na urzędzie,
To jaki krok wasz wtedy pierwszy będzie?

KONFUCJUSZ

Kwestię rozpatrzę wpierw priorytetową:
Czyli właściwe nadam rzeczy słowo.

ZHONG YOU

Nie można, Mistrzu, w tym teraz momencie
Na rzeczy zważać właściwe ujęcie.

KONFUCJUSZ

Gbur z ciebie Zhong You! Czy to tak wypada?
Jak ktoś się nie zna na czymś, to nie gada.
Jeśli nie mamy właściwego słowa,
Wyzuta z sensu będzie nasza mowa.
Przez takie znowuż bez sensu gadanie,
Skończona żadna sprawa nie zostanie.
Gdy nieskończone będą sprawy wszędzie,
To kurtuazji, muzyki nie będzie.
Gdy kurtuazja i muzyka zginie,
Kar sprawiedliwość na zawsze przeminie.
A gdy zabraknie sprawiedliwej kary,
Lud znał nie będzie zła i dobra miary.
Więc człowiek prawy tak rzeczy nazywa,
By nazwa była dla rzeczy prawdziwa,
By nią wyrazić, co pomyśli głowa;
A gdy coś mówi, dotrzymuje słowa.
Zanim zaczerpnie powietrza w swe płuca,
Najpierw pomyśli – słów na wiatr nie rzuca.

13.4 樊遲請學稼,子曰:「吾不如老農。」請學為
圃。
曰:「吾不如老圃。」樊遲出。子曰:「小人哉,
樊須也!上好禮,則民莫敢不敬;上好義,則民莫
敢不服;上好信,則民莫敢不用情。夫如是,則四
方之民襁負其子而至矣,焉用稼?」

(FAN XU prosi, by go nauczyć uprawy roli.)

KONFUCJUSZ

Starego chłopa zapytaj za miedzą.
Ja to się nie znam, chłopi lepiej wiedzą.

(FAN XU prosi, by go nauczyć ogrodnictwa.)

Idź z ogrodnikiem pogadać brodatym.
Stary ci powie. Ja się nie znam na tym.

(FAN XU wychodzi.)

Czego o Fan Xu by dziś nie mówili,
Marnym się człekiem okazał tej chwili.
Wszak kiedy władca kurtuazję ceni,
Czczą go poddani wielce zachwyceni.
Gdy pan lubuje się w sprawiedliwości,
Posłuszni wtedy są mu ludzie prości.
Kiedy uznaje władca zaufanie,
Lud jego szczery na zawsze zostanie.
A skoro tak, to ze wszystkich stron świata
Z dziećmi na plecach, zimą, w środku lata,
Będzie się garnął do niego lud żwawy.
Po co takiemu znajomość uprawy?

13.5 子曰:「誦詩三百,授之以政,不達;使於四
方,
不能專對;雖多,亦奚以為?」

KONFUCJUSZ

Kto trzysta wierszy deklamować będzie
I na państwowym zasiądzie urzędzie,
A go rządzenia przerośnie zadanie;
Albo z poselstwem wysłany zostanie
Do obcych krain w cztery świata strony,
Gdzie nie poradzi sobie zagubiony;
To chociaż wierszy się nauczył dużo,
Czemu te wiersze wyuczone służą?

13.6 子曰:「其身正,不令而行;其身不正,雖令
不從。」

KONFUCJUSZ

Gdy się właściwie prowadzą włodarze,
To lud się słucha, choć nikt mu nie każe.
Gdy źle prowadzi się klasa rządząca,
Lud się buntować jej będzie bez końca.

13.7 子曰:「魯衛之政,兄弟也。」

KONFUCJUSZ

W swej polityce Lu i Wei, dwa kraje,
Są niczym bracia, tak mi się wydaje.

13.8 子謂衛公子荊,「善居室。始有,曰:『苟合
矣。』少有,曰:『苟完矣。』富有,曰:『苟美
矣。』」

KONFUCJUSZ (o młodym księciu Jing z państwa 
Wei.)

Ten to potrafi zarządzać majątkiem
Swego domostwa. Z bogactw początkiem
Mówił: „O, niezła się sumka zebrała.”
Gdy więcej zebrał: „To już kwota cała.”
A gdy już wielkich dorobił się kroci:
„Ależ to piękne, ależ to się złoci.”

13.9 子適衛,冉有僕。子曰:「庶矣哉!」冉有曰:
「既庶矣。又何加焉?」曰:「富之。」曰:「既
富矣,又何加焉?」曰:「教之。」

(KONFUCJUSZ udaje się do państwa Wei. RAN 
QIU powozi.)

KONFUCJUSZ

Ale gawiedzi!

RAN QIU

                               Gdy gawiedzi siła,
Czego chcieć więcej?

KONFUCJUSZ

                                            By majętna była.

RAN QIU

Gdy jest majętna, czego jeszcze trzeba?

KONFUCJUSZ

Uczyć ją, uczyć. Uczyć zasad Nieba.

13.10 子曰:「苟有用我者。期月而已可也,三年有
成。」

KONFUCJUSZ

Gdy mnie zatrudnią, to po jednym roku
Pierwsze efekty ukażą się oku.
A kiedy miną okrągłe trzy lata,
Silna kraina będzie i bogata.

13.11 子曰:「『善人為邦百年,亦可以勝殘去殺
矣。』誠哉是言也!」

KONFUCJUSZ

„Gdy sto lat krajem dobrzy ludzie rządzą,
Poskromią tych, co w okrucieństwie błądzą,
I kare śmierci zniosą.” Jakże szczera
Jest ta maksyma! Ileż prawd zawiera!

13.12 子曰:「如有王者,必世而後仁。」

KONFUCJUSZ

Ćwierć wieku rządów króla prawdziwego
Trzeba, aż ludzie życzliwość dostrzegą.

13.13 子曰:「苟正其身矣,於從政乎何有?不能正
其身,如正人何?」

KONFUCJUSZ

Jeśli się władca właściwie prowadzi,
To łatwo sobie z rządzeniem poradzi.
Gdy niewłaściwą władca drogą kroczy,
Jak lud nawracać, co ze szlaku zboczy?

13.14 冉子退朝。子曰:「何晏也?」對曰:「有
政。」子曰:「其事也。如有政,雖不吾以,吾其
與聞之。」

(RAN QIU wraca z pałacu.)

KONFUCJUSZ

Czemu tak późno?

RAN QIU

                                        Jest sprawa państwowa.

KONFUCJUSZ

Jego prywatna. Doszłyby mnie słowa
Gdyby chodziło o publiczne sprawy.
Bo choć nie służę, wszystkiegom ciekawy.

13.15 定公問:「一言而可以興邦,有諸?」孔子對
曰:「言不可以若是其幾也。人之言曰:『為君難,
為臣不 易。』如知為君之難也,不幾乎一言而興邦
乎?」曰:「一言而喪邦,有諸?」孔子對曰:
「言不可以若是其幾也。人之言曰:『予無樂乎為
君,唯其言而莫予違 也。』如其善而莫之違也,不
亦善乎?如不善而莫之違也,不幾乎一言而喪邦
乎?」

KSIĄŻĘ DING

Czy to możliwe, aby jedno zdanie
Sprawiło, że się kraj zamożny stanie?

KONFUCJUSZ

Nie, tak się nie da, choć brzmi to ciekawie.
Nie jednym zdaniem, chociaż jednym prawie.
Mówią, że „Trudno być władcą, a sługą
Też nie tak łatwo.” Czyż i tę niedługą
Maksymę nie wziąć za to jedno zdanie,
Co sprawi, że się kraj zamożny stanie?

KSIĄŻĘ DING

Czy to możliwe, aby jedno zdanie
Sprawiło, że kraj nad przepaścią stanie?

KONFUCJUSZ

Nie, tak się nie da, choć brzmi to ciekawie.
Nie jednym zdaniem, chociaż jednym prawie.
Mówią: „Nie to mnie przecież dzisiaj cieszy,
Że jestem władcą niezliczonych rzeszy;
Lecz to, że jeśli powiem choćby słowo,
To się z niczyją nie spotkam odmową.”
Gdy dobrze mówi, a nikt mu nie przeczy,
Czyż idealny to nie jest stan rzeczy?
Gdy zaś źle mówi, czyż to nie jest zdanie,
Co sprawi, że kraj nad przepaścią stanie?

13.16 葉公問政。子曰:「近者說,遠者來。」

(KSIĄŻĘ SHE pyta o sprawowanie władzy.)

KONFUCJUSZ

Ci którzy blisko, niech żyją w radości.
Z daleka wielu niech przybywa gości.

13.17 子夏為莒父宰,問政。子曰:「無欲速,無見
小利。欲速,則不達;見小利,則大事不成。」

(BU SHANG jest starostą w powiecie Jufu i pyta o 
sprawowanie władzy.)

KONFUCJUSZ

Nie spiesz się, drobnych nie szukaj korzyści.
Kiedy się spieszysz, twój cel się nie ziści.
Kiedy zaś szukasz niewielkiego zysku,
Spraw nie dokończysz na swym stanowisku.

13.18 葉公語孔子曰:「吾黨有直躬者,其父攘羊,
而子證之。」孔子曰:「吾黨之直者異於是。父為
子隱,子為父隱,直在其中矣。」

KSIĄŻĘ SHE (do KONFUCJUSZA.)

Jest u nas w wiosce człowiek, który życie
Wiedzie uczciwie oraz przyzwoicie.
Gdy ojciec jego był ukradł barana,
Doniósł na ojca wtedy, proszę pana.

KONFUCJUSZ

A w mojej wiosce, powiedziałbym raczej,
Że przyzwoitość wygląda inaczej.
Syn ojca kryje, ojciec chroni syna,
To przyzwoitość jest u nas jedyna.

13.19 樊遲問仁。子曰:「居處恭,執事敬,與人忠。
雖之夷狄,不可棄也。」

(FAN XU pyta o życzliwość.)

KONFUCJUSZ

W codziennych sprawach znaj poszanowanie.
Z szacunkiem każde wypełniaj zadanie.
Ludziom dochowaj szczerej lojalności,
Choćby to byli barbarzyńcy prości.

13.20 子貢問曰:「何如斯可謂之士矣?」子曰:
「行己有恥,使於四方,不辱君命,可謂士矣。」
曰:「敢問其 次。」曰:「宗族稱孝焉,鄉黨稱弟
焉。」曰:「敢問其次。」曰:「言必信,行必果,
硜硜然小人哉!抑亦可以為次矣。」曰:「今之從
政者何如?」子曰:「噫!斗筲之人,何足算也。」

DUANMU CI

Jakim się szczycić musi charakterem
Człek, by go zacnym zwano kawalerem?

KONFUCJUSZ

W swych poczynaniach znać wstydu granicę.
A opuściwszy z poselstwem stolicę,
Takie pokazać cnoty i walory,
By pomieszkując obcych władców Dwory,
Ujmy nie przynieść władcy kraju swego.
W takim to zacność już wszyscy dostrzegą.

DUANMU CI

Coś więcej jeszcze?

KONFUCJUSZ

                                         By o nim mówiono,
Że ma dla przodków miłość nieskończoną
I że znajomych traktuje jak braci.

DUANMU CI

Coś więcej jeszcze?

KONFUCJUSZ

                                   Na pewno popłaci
Być wiernym w słowach, rezolutnym w dziele;
Wtedy, choć marny to człek jakich wiele,
Też kawalerem zwać go zacnym mogą.

DUANMU CI

Czy wielu dzisiaj tą podąża drogą?

KONFUCJUSZ

Takiej drobiny oczy nie dostrzegą.
Kto zliczyć chciałby, liczyć nie ma czego.

13.21 子曰:「不得中行而與之,必也狂狷乎!狂者
進取,狷者有所不為也。」

KONFUCJUSZ

Jak nie ma ludzi, którzy umiar znają,
To gadać muszę z napaleńców zgrają.
Ta jak coś robi, to nie zna umiaru;
W porę zaprzestać nie ma też zamiaru.
Albo z takimi, co niemrawi stoją,
Bo się poczynań niektórych wciąż boją.

13.22 子曰:「南人有言曰:『人而無恆,不可以作
巫醫。』善夫!」「不恆其德,或承之羞。」子曰:
「不占而已矣。」

KONFUCJUSZ

Gdy na południu ktoś kiedyś zagości, 
Takiej posłyszeć tam może mądrości:
„Kto nie wytrwały, ten przerwie działanie
I się znachorem, szamanem nie stanie.”

„Kto nie trwa w cnocie, czasem wstydem płonie.” 

KONFUCJUSZ

Po co wróżeniem sobie trudzić dłonie?

13.23 子曰:「君子和而不同,小人同而不和。」

KONFUCJUSZ

Człek prawy z każdym umie żyć w przyjaźni,
Lecz owczym pędem się nigdy nie błaźni.
Człek marny ślepo tylko pędzi z tłumem,
Choć się nie zgadza sercem ni rozumem.

13.24 子貢問曰:「鄉人皆好之,何如?」子曰:
「未可也。」「鄉人皆惡之,何如?」子曰:「未
可也。不如鄉人之善者好之,其不善者惡之。」

DUANMU CI

A jeśli człowiek jakiś jest lubiany
Przez wszystkie we wsi rodziny i klany?

KONFUCJUSZ

To niewiadomo.

DUANMU CI

                                     A jeżeli sioło 
Człek zamieszkuje, co jego wokoło 
Wszyscy nie lubią?

KONFUCJUSZ

                                          Niewiadomo także.
Lepiej by było, znacznie lepiej wszakże,
Gdyby go dobry człowiek lubił, ale
By człek niedobry nie lubił go wcale.

13.25 子曰:「君子易事而難說也:說之不以道,不
說也;及其使人也,器之。小人難事而易說也:說
之雖不以道,說也;及其使人也,求備焉。」

KONFUCJUSZ

Gdy człowiek prawy do pracy się bierze,
Pracuje chętnie, z łatwością i szczerze.
Gdy ma się bawić i cieszyć, to w sumie
Jakoś nie bardzo się za to wziąć umie.
Jeśli rozrywkę mu ludzie nieprawi
Niecną podsuną, ten się nie rozbawi.
Zanim od ludzi czegoś żądać zacznie,
Wpierw możliwościom przygląda się bacznie.
Gdy zaś człek marny do pracy się bierze,
Pracuje wolno, sennie i nieszczerze.
I choć rozrywkę mu ludzie nieprawi
Niecną podsuną, setnie się ubawi.
Możności się też oceną nie trudzi
I cudów nieraz wymaga od ludzi.

13.26 子曰:「君子泰而不驕,小人驕而不泰。」

KONFUCJUSZ

Człek prawy dumny nie jest, za to cichy.
Człek marny pełen rejwachu i pychy.

13.27 子曰:「剛、毅、木、訥,近仁。」

KONFUCJUSZ

Kto prosty, silny,  wytrwały i skromny,
Ku życzliwości zrobił krok ogromny.

13.28 子路問曰:「何如斯可謂之士矣?」子曰:
「切切、偲偲、怡怡如也,可謂士矣。朋友切切、
偲偲,兄弟怡怡。」

ZHONG YOU

Jakim się szczycić musi charakterem
Człek, by go zacnym zwano kawalerem?

KONFUCJUSZ

Przyjaciół cenić, dodawać otuchy;
Na ich uwagi nigdy nie być głuchy.
Z braćmi żyć w zgodzie, tak jak przykazano.
Wtedy zacnego można nosić miano.

13.29 子曰:「善人教民七年,亦可以即戎矣。」

KONFUCJUSZ

Człek dobry szkolił lud siedem lat będzie,
A i ustawi go pod bronią w rzędzie

13.30 子曰:「以不教民戰,是謂棄之。」

KONFUCJUSZ

Gdy wojna w kraju czy też na rubieży,
A ktoś do walki chce wysłać żołnierzy
Niewyszkolonych w żołnierskim rzemiośle,
To na śmierć pewną bataliony pośle.