Rozważania (tzw. Dialogi konfucjańskie) 《論語》

Przekład z języka chińskiego: Jarek Zawadzki (jz@tlumacz-chinskiego.pl)

Źródło: http://konfucjusz.tlumacz-chinskiego.pl/index.php?chapter=xiv

Print Drukuj


XIV Yuan Xian pyta 憲問第十四

14.1 憲問恥。子曰:「邦有道,穀;邦無道,穀,
恥也。」

(YUAN XIAN pyta o wstyd.)

KONFUCJUSZ

Do powszechnego należy zwyczaju,
Aby brać gażę w przyzwoitym kraju.
Kto w kraju niecnym też pensję brać może,
Ten plamę nosić będzie na honorze.

14.2 「克、伐、怨、欲不行焉,可以為仁矣?」子
曰:「可以為難矣,仁則吾不知也。」

YUAN XIAN

Ten kto nie dąży po trupach do celu
I nie unosi się jeden nad wielu,
Nie jest zachłanny, nigdy się nie złości,
To czyż nie posiadł taki życzliwości?

KONFUCJUSZ

Trudów to wielkich jest pewnie zarzewiem,
Lecz czy to będzie życzliwość, to nie wiem.

14.3 子曰:「士而懷居,不足以為士矣。」

KONFUCJUSZ

Jeśli ktoś zacny, a siedzi wciąż w domu,
Na co się zacność ta przyda i komu?

14.4 子曰:「邦有道,危言危行;邦無道,危行言
孫。」

KONFUCJUSZ

Gdy krajem prawi władają panowie,
Bądź przyzwoity w działaniu i w mowie.
Gdy podłość w kraju owładnęła życie,
Mów z uniżeniem, działaj przyzwoicie.

14.5 子曰:「有德者,必有言。有言者,不必有德。
仁者,必有勇。勇者,不必有仁。」

KONFUCJUSZ

Ten kto cnotliwy, to mówić potrafi
I na właściwe zawsze słowo trafi.
Kto krasomówcze posiada przymioty,
Ten mógł nie posiąść jeszcze wcale cnoty.
Kto w życzliwości spędza żywot cały,
Ten bez wątpienia jest to człowiek śmiały.
Ale kto śmiałka byłby godzien miana,
Temu życzliwość niekoniecznie znana.

14.6 南宮適問於孔子曰:「羿善射,奡盪舟,俱不
得其死然;禹稷躬稼,而有天下。」夫子不答,南
宮適出。子曰:「君子哉若人!尚德哉若人!」

NANGONG KUO (do KONFUCJUSZA.)

Hou Yi to łucznik był niegdyś wspaniały,
Co nigdy zbędnej nie wypuścił strzały.
Ao zaś siłaczem był wielkim w narodzie,
Po suchym lądzie umiał ciągnąć łodzie.
Niespodziewaną zmarli śmiercią oba.

(KONFUCJUSZ nie odpowiada. NANGONG 
KUO wychodzi.)

KONFUCJUSZ

Oto człek prawy! Cnotliwa osoba!

14.7 子曰:「君子而不仁者有矣夫,未有小人而仁
者也。」

KONFUCJUSZ

Zdarza się czasem, że i człowiek prawy
Niezbyt życzliwie podejdzie do sprawy.
Lecz by człek marny był kiedy życzliwy,
To nie widziałem jeszcze, jakem żywy.

14.8 子曰:「愛之,能勿勞乎?忠焉,能勿誨乎?」

KONFUCJUSZ

Czy to możliwe, że ktoś kocha ludzi,
Ale się dla nich w ogóle nie trudzi?
Czy to możliwe, by ten kto oddany,
Mógł nie udzielać rady czy nagany?

14.9 子曰:「為命:裨諶草創之,世叔討論之,行
人子羽脩飾之,東里子產潤色之。」

KONFUCJUSZ

A co się tyczyć zaś będzie rozkazu,
To Pi Chen projekt napisze od razu,
Shi Shu omówi, Zi Yu przyozdobi,
Zi Chan na koniec cudo z niego zrobi.

14.10 或問子產。子曰:「惠人也。」問子西。曰:
「彼哉!彼哉!」問管仲。曰:「人也。奪伯氏駢
邑三百,
飯疏食,沒齒,無怨言。」

(KTOŚ pyta o ZI CHANa.)

KONFUCJUSZ

Człowiek miłościwy.

(Pyta o ZI XIego.)

                                            Ach, ten! Ach, ten! 

(Pyta o GUAN ZHONGa.)

                                                                                     Oto
Człowiek życzliwy. Nie był złym despotą.
Gdy odebrano hrabiemu Bo włości
Grodu Pian, w którym trzysta głów ludności,
Głodem przymierał hrabia wiele razy,
Lecz nigdy nie czuł do niego urazy.

14.11 子曰:「貧而無怨難,富而無驕易。」

KONFUCJUSZ

Trudno wymagać, aby człowiek biedny,
Nie był w ogóle zawistny i wredny.
Skromność i grzeczność za to bogatemu
Bez najmniejszego przychodzą problemu.

14.12 子曰:「孟公綽,為趙魏老則優,不可以為
滕薛大夫。」

KONFUCJUSZ

Meng Gongchuo ten to z powodzeniem może
Być szefem służby na mocarstwa Dworze.
Lecz by go małe jakieś wzięły kraje
Na dostojnika, to się nie nadaje.

14.13 子路問成人。子曰:「若臧武仲之知,公綽之
不欲,卞莊子之勇,冉求之藝,文之以禮樂,亦可
以為成人矣。」曰:「今之成人者何必然?見利思
義,見危授命,久要不忘平生之言,亦可以為成人
矣。」

(ZHONG YOU pyta o człowieka doskonałego.)

KONFUCJUSZ

Jak Zang He mądry, jak Gongchuo stateczny,
Jak Ran Qiu zdolny, jak Bian Zhuang waleczny,
Zna kurtuazję, muzykę do tego:
Oto człowieka wzór doskonałego.

ZHONG YOU

Dziś czemu ten kto chce być doskonały,
Cech tych arsenał musi posiąść cały?
Kto widząc korzyść, myśli o słuszności,
W niebezpieczeństwie sobie ulg nie rości
I kiedy trzeba swe życie poświęci,
Obietnic swoich nie traci z pamięci,
Choćby mu głowę spraw sto zaprzątało;
Czyż ten osobą nie jest doskonałą?

14.14 子問公叔文子於公明賈曰:「信乎夫子不言、
不笑、不取乎?」公明賈對曰:「以告者過也。夫
子時然後言,人不厭其言;樂然後笑,人不厭其笑;
義然後取,人不厭其取。」子曰:「其然,豈其然
乎?」

KONFUCJUSZ (pyta GONGMINGa JIA 
o GONGSHU WENa.)

Czy mam uwierzyć, że mówić poniechał,
Nie brał niczego i się nie uśmiechał?

GONGMING JIA

Nie, to przesada. Mówił w słusznej chwili
I wszyscy wtedy, co mówił, lubili.
Zawsze stosowny w pobieraniu pensji,
Więc nikt do niego też nie miał pretensji.
Śmiał się, gdy powód znalazł do uciechy,
Więc nie raziły nikogo te śmiechy.

KONFUCJUSZ

Czy to naprawdę? To to nie są baśnie?
Jak to być może, iż był taki właśnie?

14.15 子曰:「臧武仲以防求為後於魯,雖曰不要君,
吾不信也。」

KONFUCJUSZ

Zang He ukrywał się niegdyś w swym lennie,
Które mu książę odebrał znamiennie.
Zamierzał wtedy w Lu, na Dworze księcia,
Zdobyć posadę dla swego dziecięcia.
Że nie o władcę mu chodzi lecz syna,
Zapewniał wszystkich Zang He szumowina;
Lecz ja tam wątpię, żeby mówił szczerze;
Ja jego słowom w ogóle nie wierzę.

14.16 子曰:「晉文公譎而不正,齊桓公正而不譎。」

KONFUCJUSZ

Książę Wen z Jin był fałszywy i szczwany,
Książę Huan z Qi był uczciwy, nie cwany.

14.17 子路曰:「桓公殺公子糾,召忽死之,管仲不
死。」曰:「未仁乎?」子曰:「桓公九合諸侯,
不以兵車,管仲之力也。如其仁!如其仁!」

ZHONG YOU

A kiedy książę Huan następcę tronu,
Księcia Jiu, zabił, to do tego zgonu
Doszła śmierć Shao Hu. W taki sposób obu
Złożono skrzętnie do jednego grobu.
A mimo tego Guan Zhong ostał żywy.
Tak więc ten Guan Zhong to był on życzliwy?

KONFUCJUSZ

Kto drwić się dzisiaj z księcia Huana waży?
Wszak on zgromadził przy sobie włodarzy
Sprytem Guan Zhonga, nie siłą oręża.
Godzien jest miana życzliwego męża.

14.18 子貢曰:「管仲非仁者與!桓公殺公子糾,不
能死,又相之。」子曰:「管仲相桓公,霸諸侯,
一匡天下,民到于今受其賜。微管仲,吾其被髮左
衽矣。豈若匹夫匹婦之為諒也,自經於溝瀆,而莫
之知也。」

DUANMU CI

O życzliwości to Guan Zhong pojęcia
Nie miał żadnego. Kiedy z woli księcia
Następcę tronu, Jiu, zamordowano,
Premiera dostał wtedy Guan Zhong miano.

KONFUCJUSZ

Gdy Guan Zhong służył na Dworze u Huana,
Potęga państwa była niesłychana.
Książę otrzymał tytuł hegemona,
Każda się świata z nim liczyła strona,
Bo on porządek wprowadził na świecie.
Do dziś z dzieł jego pożytki czerpiecie.
Gdyby Guan Zhonga nie było przed nami,
Dziś byśmy żyli pod barbarzyńcami.
Jakże on miałby, niczym ludzie prości,
W ramach pokuty za drobne zaszłości
Zabić się w jakimś kanale czy rowie,
O którym nigdy i nikt się nie dowie?

14.19 公叔文子之臣大夫僎,與文子同升諸公。子聞
之曰:「可以為文矣。」

(GONGSHU WEN został awansowany do służby na 
Dworze książęcym. ZHUAN, jego sługa, udaje 
się wraz z nim, aby służyć u księcia.)

KONFUCJUSZ (słyszy o tym.)

Dodam ja jeszcze tylko z mojej strony,
Że jest on godzien miana „Wykształcony.”

14.20 子言衛靈公之無道也,康子曰:「夫如是,奚
而不喪?」孔子曰:「仲叔圉治賓客,祝鮀治宗廟,
王孫賈治軍旅。夫如是,奚其喪?」

(KONFUCJUSZ mówi, że książę LING Z WEI 
nie prowadzi się jak należy.)

JI KANG

Skoro tak jest to czemu wciąż się trzyma?

KONFUCJUSZ

Zhongshu Yu posłów, czy lato czy zima,
Witał i bawił. Tuo dzień spędzał cały
Służąc w świątyni. Wangsun Jia oddziały
Wojska doglądał. To nie ludzie mali.
Dlaczego oni się nie utrzymali?

14.21 子曰:「其言之不怍,則為之也難。」

KONFUCJUSZ

Jeżeli ciągle gadasz jak najęty,
To ci gadanie to może pójść w pięty,
Bo łatwo mówić: „zrobię to i owo,”
Trudno wykonać mylnie dane słowo.

14.22 陳成子弒簡公。孔子沐浴而朝,告於哀公曰:
「陳恆弒其君,請討之。」公曰:「告夫三子!」孔
子曰:「以吾從大夫之後,不敢不告也。君曰『告夫
三子』者。」之三子告,不可。孔子曰:「以吾從大
夫之後,不敢不告也。」

(CHEN HENG morduje księcia JIANa. 
KONFUCJUSZ obmywa się i składa wizytę na 
Dworze księcia AI’a.)

KONFUCJUSZ

Chen Heng swojego zamordował pana.
Wyprawa karna musi być wysłana.

KSIĄŻĘ AI

Trzem o tym powiedz.

KONFUCJUSZ

                                             Wszak wszyscy to wiecie,
Że byłem kiedyś urzędnikiem przecie.
Na Dworze księcia służyłem przytomnie,
Więc mówić muszę, a władca dziś do mnie:
Trzem o tym powiedz.

(KONFUCJUSZ udaje się do trzech możnych, aby 
ich poinformować. Ci odmawiają.)

                                          Wszak wszyscy to wiecie,
Że byłem kiedyś urzędnikiem przecie.
Na Dworze księcia służyłem przytomnie,
Więc mówić muszę, powtarzać niezłomnie.

14.23 子路問事君。子曰:「勿欺也,而犯之。」

(ZHONG YOU pyta, o to jak służyć władcy.)

KONFUCJUSZ

Nie bądź oszustem, lecz bezczynnie nie stój.
Gdy tylko zajdzie potrzeba – protestuj.

14.24 子曰:「君子上達,小人下達。」

KONFUCJUSZ

Człek prawy pnie się niezmiennie do góry.
Człek marny w dół się wciąż stacza ponury.

14.25 子曰:「古之學者為己,今之學者為人。」

KONFUCJUSZ

Kiedyś się ludzie dla siebie uczyli,
Dla innych jednak się uczą w tej chwili.

14.26 蘧伯玉使人於孔子。孔子與之坐而問焉,曰:
「夫子何為?」對曰:「夫子欲寡其過而未能也。」
使者出。子曰:「使乎!使乎!」

(Dostojnik QU BOYU wysyła 
POSŁAŃCA do KONFUCJUSZA. 
KONFUCJUSZ siada z nim i wypytuje.)

KONFUCJUSZ

Jak tam dostojnik?

POSŁANIEC

                                   Chce zmniejszyć swe winy,
Lecz wciąż nie umie.

(POSŁANIEC wychodzi.)

KONFUCJUSZ

                                       Poseł to jedyny!

14.27 子曰:「不在其位,不謀其政。」

ZENG SHEN

Nawet nie myśli o tym człowiek prawy,
By spoza swego zakresu brać sprawy.

14.28 曾子曰:「君子思不出其位。」

KONFUCJUSZ

Gdy jakaś sprawa nie w twej leży gestii,
To nie myśl o niej i nie podnoś kwestii.

14.29 子曰:「君子恥其言而過其行。」

KONFUCJUSZ

Człek prawy bardzo nieśmiały jest w mowie,
Ale wykona więcej niźli powie.

14.30 子曰:「君子道者三,我無能焉:仁者不憂,
知者不惑,勇者不懼。」子貢曰:「夫子自道也。」

KONFUCJUSZ

Człeka prawego trzy prowadzą drogi,
Na żadnej jeszcze nie stawiłem nogi:
W swej życzliwości, nie wie co udręka;
Mądrego żadne wahanie nie nęka;
Dzielnego żadne nie dręczą też fobie.

DUANMU CI

Konfucjusz mówi przecież sam o sobie.

14.31 子貢方人。子曰:「賜也賢乎哉?夫我則不
暇。」

(DUANMU CI obgaduje kogoś.)

KONFUCJUSZ

A ty zacności masz gamę bogatą?
Gdy chodzi o mnie, nie mam czasu na to.

14.32 子曰:「不患人之不己知,患其不能也。」

KONFUCJUSZ

Troski o sławę w niczym nie pomogą,
Lecz brak zdolności ogarnia mnie trwogą.

14.33 子曰:「不逆詐,不億不信。抑亦先覺者,
是賢乎!」

KONFUCJUSZ

Kto nie zakłada, że ludzie nieszczerzy,
Nie sądzi przy tym, że mu nikt nie wierzy,
A się dopatrzy zawczasu i pozna,
Zacnym go mędrcem wtedy nazwać można.

14.34 微生畝謂孔子曰:「丘何為是栖栖者與?無乃
為佞乎?」孔子曰:「非敢為佞也,疾固也。」

WEISHENG MU (do KONFUCJUSZA.)

Co wy Konfucjusz tak po całym świecie,
Wciąż się tułacie i nie odpoczniecie?
Chcecie wędrować tak przez całe życie?
Co, elokwencją się pewnie chwalicie?

KONFUCJUSZ

Nie, elokwencją to ja się nie chwalę.
Czczy upór mi się nie podoba wcale.

14.35 子曰:「驥不稱其力,稱其德也。」

KONFUCJUSZ

Wszak nie za siłę cenimy rumaka,
Lecz za charakter. I prawda jest taka.

14.36 或曰:「以德報怨,何如?」子曰:「何以報
德?以直報怨,以德報德。」

KTOŚ

Czy na nienawiść odpowiedzieć cnotą?

KONFUCJUSZ

Czym wtedy cnotę spłacić? Chodzi o to,
By serdecznością spłacić zawiść. Bo tę
Cnotliwość można dać tylko za cnotę.

14.37 子曰:「莫我知也夫!」子貢曰:「何為其莫
知子也?」子曰:「不怨天,不尤人。下學而上達。
知我者,其天乎!」

KONFUCJUSZ

Ach, nikt mnie nie zna.

DUANMU CI

                                                A jak to się stało?

KONFUCJUSZ

Nie winię Niebios ni ludzi. Niemało
Się uczę. Pnę się po prawdy drabinie.
Niebiosa w górze mnie znają jedynie.

14.38 公伯寮愬子路於季孫。子服景伯以告,
曰:「夫子固有惑志於公伯寮,吾力猶能肆諸市
朝。」
子曰:「道之將行也與?命也。道之將廢也與?命
也。
公伯寮其如命何!」

(GONGBO LIAO oczernia ZHONGa YOU 
przed JISUNem. ZIFU JINGBO donosi o 
tym.)

ZIFU JINGBO

Przez tego Gongbo to pan Jisun teraz
Do Zhonga You ma wątpliwości nieraz.
Ja mogę kazać go stracić w proteście,
Ciało na pokaz wystawić na mieście.

KONFUCJUSZ

Czy się zasady wprowadzić da w życie,
Czy też stosować się ich przyzwoicie
Nie uda, wszystko zależy od losu.
Czy los użyczył był Gongbo Liao głosu?

14.39 子曰:「賢者辟世,其次辟地,其次辟色,
其次辟言。」

KONFUCJUSZ

Człek zacny wiedzie żywot pustelnika,
Ziemię opuszcza i ludzi unika.
Ponadto wyrzec się jeszcze gotowy
Widzenia z ludźmi i z ludźmi rozmowy.

14.41 子曰:「作者七人矣。」

KONFUCJUSZ

Siedem zaledwie było takich osób,
Co w taki właśnie postąpiło sposób.

14.41 子路宿於石門。晨門曰:「奚自?」子路
曰:「自孔氏。」曰:「是知其不可而為之者與?」

(ZHONG YOU nocuje u bram miasta.)

STRAŻNIK

A skąd to przyszedł?

ZHONG YOU

                                              Ja od Konfucjusza.

STRAŻNIK

Tego, co wie, że nie dojdzie, a rusza?

14.42 子擊磬於衛。有荷蕢而過孔氏之門者,
曰:「有心哉!擊磬乎!」既而曰:「鄙哉!
硜硜乎!莫己知也,斯已而已矣。深則厲,
淺則揭。」子曰:「果哉!末之難矣。」

(Przebywając w Wei, KONFUCJUSZ gra na 
cymbałkach kamiennych. U jego drzwi zjawia się ktoś 
z wiklinowym koszem na plecach.)

POSTAĆ Z KOSZEM NA PLECACH

Gra na kamieniu! Pocieszenia szuka!

(Po chwili.)

Rytm monotonny pogardliwie stuka.
Gdy nikt mnie nie zna, próżne biadolenie,
Tak już być musi, niczego nie zmienię.
„Głęboką rzekę w ubraniu przepłynę;
Bród przekraczając, odzienie podwinę.”

KONFUCJUSZ

To rzeczywiście skuteczna metoda,
Trudno mieć jakąś wątpliwość, więc zgoda.

14.43 子張曰:「《書》云:『高宗諒陰,三年不
言。』何謂也?」子曰:「何必高宗,古之人皆然。
君薨,
百官總己以聽於冢宰,三年。」

ZHUANSUN SHI

W Księdze historii, przypominam 
sobie
Tak napisano: „Gaozong był w żałobie
I nie wydawał poleceń trzy lata.”
Co o tym myśleć?

KONFUCJUSZ

                                        Ówczesnego świata
To norma była, wszyscy tak czynili.
Gdy władca umarł, to od owej chwili
Każdy urzędnik, co gażę pobiera,
Trzy lata słuchał poleceń premiera.

14.44 子曰:「上好禮,則民易使也。」

KONFUCJUSZ

Gdy kurtuazję sobie władca ceni,
Posłuszni jemu są ludzie rządzeni.

14.45 子路問君子。子曰:「修己以敬。」曰:「如
斯而已乎?」曰:「修己以安人。」曰:「如斯而
已乎?」
曰:「修己以安百姓。修己以安百姓,堯舜其猶病
諸!」

(ZHONG YOU pyta o człowieka prawego.)

KONFUCJUSZ

Dba o swój rozwój, aby mógł goręcej
Ludzi szanować.

ZHONG YOU

                                     Tyle i nic więcej?

KONFUCJUSZ

Dba o swój rozwój, aby dzięki temu
Ludzie spokoju zaznali.

ZHONG YOU

                                                  I jemu
Tyle wystarczy, by sięgnąć prawości?

KONFUCJUSZ

Dba o swój rozwój, aby ludzie prości
Żyli w pokoju i nie znali troski.
Yao znakomity i Shun równie boski
W nieludzkim niegdyś zabiegali znoju,
By ludzie żyli beztrosko w pokoju.

14.46 原壤夷俟。子曰:「幼而不孫弟,長而無述焉,
老而不死,是為賊!」以杖叩其脛。

(YUAN RANG czeka na KONFUCJUSZA, 
siedząc w rozkroku.)

KONFUCJUSZ

Jak braci kochać, nie znałeś za chłopca,
Miłość braterska to była ci obca.
Kiedy dorosłeś, cech dobrych niewiele
Mogli przypisać tobie przyjaciele.
Żaden pożytek z ciebie, stary koniu!
Kiedy cię w końcu szlak trafi nicponiu?

(Uderza go kijem w łydkę.)

14.47 闕黨童子將命。或問之曰:「益者與?」
子曰:「吾見其居於位也,見其與先生並行也。
非求益者也,欲速成者也。」

(Chłopiec z wioski Que jest gońcem.)

KTOŚ

Robi postępy?

KONFUCJUSZ

                               W centrum się usadza
I ramię w ramię ze starszymi chadza.
On do postępów nie czuje nakazu.
Chce być dorosłym, najlepiej od razu.